جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
497
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
خيابانى سنگفرش با نهر آب و آبشارها به « چشمهء عمارت » كه ششمين اقامتگاه سلطنتى در اشرف بود منتهى ميگرديد . سنگفرشهاى سابق ازبين رفته و فرش تختهسنگها هم شكسته و يا سرقت شده است ، زيراكه ميلههاى آهنى آن كه با سرب و سيمان مستحكم شده بود باب دستبرد بود . اكنون تمام اطراف و جوانب آنجا سراسر بيغوله و خرابه است . در نيم ميلى اشرف شاه صفى نواده و جانشين شاه عباس براى دختر خود بر فراز تپهء پردرختى قصرى ساخت و صفىآباد ناميد . مانند عمارتهاى ديگر ، اين يكى هم ازبين رفته و به فرمان شاه فعلى شكارگاهى بجاى آن ساختهاند كه آن هم در شرف ويرانى است . شهر اشرف را شاه عباسآباد و مسكون ساخت و هفت هزار نفر از مهاجران ارمنى را به آنجا كوچ داد . بعضى از بازماندگان ايشان با ايرانيان و عدهاى هم از افراد تركنژاد در آنجا اقامت دارند . اين شهر در بيست سال اخير زندگى نويافته و بواسطهء بندر يا در واقع لنگرگاه مشهدسر با روسيه دادوستد دارد . فرحآباد - در بيست و شش ميلى شمال غربى اشرف و سه ميلى درياى خزر و كرانهء رودخانهء تجن خرابههاى شهر و قصر ديگرى از شاه عباس به نام فرحآباد واقع است . پيترو دولاواله نوشته است كه محيط ديوارهاى آن اگر بيشتر از حدود ديوار رم يا قسطنطنيه نبوده لااقل به همان اندازه بود . شهردارى خيابانهائى بود كه بيش از يك فرسنگ طول داشته ، در اين قصر شاه عباس در ژانويهء 1688 در چهل و سومين سال پادشاهى و هفتاد و يكمين سال عمر خود وفات كرد . چهل سال بعد از آن تاريخ همين قصر را كه بنابر قول شاردن شاهكار هنر و شايستهء ابديت بشمار ميرفته و در آن گنجينهء كلانى از ظرفها و قابهاى بلورى و چينى و عقيق و مرجان و كهربا و پيالههاى بلور و مرمرين و اقسام بىحد و حساب ديگر بوده قزاقهاى روسى غارت و نابود كردند . همان نويسندهء نجيب زادهء گرانمايه ضمن ابراز تأسف ميافزايد كه : « هرچه بيشتر دربارهء عظمت و